W świecie japońskiego Disneya (Miyazaki. Świat w animacji)

Rok temu internet został zalany rysunkami, które swoją formą graficzną przywoływały na myśl słynne animacje wielokrotnie nagradzanego Studia Ghibli – nowa funkcja generatora AI wbudowanego w Chat GPT umożliwiła użytkownikom przerobienie własnych fotografii na styl japońskiego studia, którzy masowo zaczęli korzystać z nowego narzędzia, konwertując m.in. prywatne zdjęcia, memy, czy kadry z wydarzeń historycznych, a trend szybko stał się viralem powielanym nie tylko przez fanów, ale i polityków, czy sportowców. Cała zabawa na nowo rozbudziła fascynację obchodzącym w zeszłym roku dokładnie 40. rocznicę powstania studiem uznawanym przez wielu miłośników ręcznej animacji za ostatni bastion tworzenia filmów rysunkowych tradycyjną metodą – to też idealny moment dla polskich entuzjastów anime, by chwycić za biografię jego głównego twórcy, która w połowie lutego ukazała się po raz pierwszy na polskim rynku za sprawą Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Autorką książki „Miyazaki. Świat w animacji” jest Susan Napier – profesorka retoryki oraz japonistyki na amerykańskim Tufts University, której zainteresowania badawcze obejmują wszelkie dziedziny sztuki z Kraju Kwitnącej Wiśni: od literatury japońskiej, przez kulturę mangi i anime, a kończąc na zjawisku fandomu. Susan zafascynowała się dalekowschodnim rysunkiem i animacją, gdy jeden ze studentów pokazał jej „Akirę” z 1988 roku w reżyserii Katsuhiro Otomo – z tego doświadczenia zrodziła się jej trzecia w dorobku książka „Anime from Akira to Princess Mononoke: Experiencing Contemporary Japanese Animation”, a sześć lat później wydała „From Impressionism to Anime: Japan as Fantasy and Fan Cult in the Western Imagination”, która poruszała zagadnienie społeczności fanowskiej mangi i anime ze znacznie szerszej perspektywy. Napier jest dziś jedną z najważniejszych badaczek twórczości Hayao Miyazakiego, a jego życiorys to pierwsza drukowana pozycja autorki w naszym kraju.

Z twórczością Miyazakiego zetknęłam się po raz pierwszy przed ponad ćwierćwieczem, gdy obejrzałam film „Nausicaä z Doliny Wiatru”. Ta postapokaliptyczna fikcja naukowa z gatunku fantasy zaintrygowała mnie surrealistycznym pięknem i zaskakująco zniuansowaną wizją technologii, ludzkości oraz natury.

Książka została podzielona na szesnaście rozdziałów (łącznie z zakończeniem) i poprzedzona jest 10-stronicowym prologiem „W poszukiwaniu świata Miyazakiego”, w którym to autorka zaczyna od nakreślenia ogólnej sylwetki twórcy nazywanego japońskim Disneyem skupiając się po trosze na jego wybranych dziełach, inspiracjach twórczych, a także etyce pracy, czy nawet spędzaniu czasu wolnego – wszystko po to, by już na samym wstępie ukazać złożoność osoby i charakteru słynnego reżysera nawet dla osoby niezaznajomionej z jego bogatą filmografią. Ciekawym zabiegiem, który sprawia, że postać Napier nie jawi się w oczach czytelnika jako obojętna dziejopisarka, a zagorzała admiratorka talentu Hayao jest opisanie prywatnej relacji z kinem Miyazakiego i podróży po filmach anime Studia Ghibli – od filmowych wycieczek po ukochanych animacjach, aż po dosłowne wojaże, m.in. by obejrzeć dom Satsuki i Mei z „Mojego sąsiada Totoro” jako pozostałość po wystawie World Expo 2005 w Aichi.

W pierwszych trzech rozdziałach Susan stara się zobrazować powojenną rzeczywistość, w której 5. stycznia 1941 roku przyszedł na świat Miyazaki i jak ten obraz świata wpłynął na późniejsze zainteresowania małego Hayao – rozdział „Hametsu” opisuje źródło fascynacji reżysera lotnictwem, którego motyw będzie się nieustannie przewijał w jego twórczości z naciskiem na zainspirowany prawdziwymi wydarzeniami „Zrywa się wiatr” z 2012 roku (będącym wówczas niejako podsumowaniem kariery filmowca), a także młodość przyszłego animatora naznaczoną trudnymi relacjami z ojcem i nieuleczalną chorobą matki. Dwa kolejne działy „Skąd się wziął animator” i „Radość ruchu” koncentrują się na początkach w świecie mangi i anime, w których uwidacznia się jego miłość do sztuki, także europejskiej – śledzimy drogę artysty od pierwszych prób rysunkowych, aż po podjęcie pracy w Toei Animation, a Napier nierzadko przywołuje prawdziwe wypowiedzi samego Hayao Miyazakiego, dzięki czemu mamy szansę lepiej zrozumieć światopogląd i tok myślenia młodego wizjonera.

Najwcześniejszą i nieustającą fascynacją artystyczną Miyazakiego były maszyny, począwszy od czerwonych wozów strażackich, które rysował w dzieciństwie, a po wojnie zamienił na samoloty. Możliwe też, że zainteresowanie maszynami Miyazaki odziedziczył po dziadku, który opatentował kilka wynalazków.

Reszta biografii poświęcona jest poszczególnym dziełom z katalogu Studia Ghibli – każdy kolejny rozdział odpowiada jednemu z 11 filmów w portfolio japońskiego twórcy, a zarazem korespondującemu okresowi w jego prywatnym życiu. Susan Napier szczegółowo rozkłada chronologicznie na czynniki pierwsze każde z dzieł mistrza, obserwując jego ewolucję, ale i zarazem szukając wspólnego mianownika – kluczem do rozwiązania zagadki powracających pewnych motywów w scenariuszach animacji (jak aspekt proekologiczny, czy antywojenny wydźwięk) i konkretnych zainteresowań reżysera są oczywiście doświadczenia w przeszłości zaznaczone w początkowych rozdziałach, które wpłynęły na jego przekonania polityczne i ukształtowały konkretną wizję postrzegania świata. Chociaż pozycja technicznie wpada w kategorię biografii, to nie znajdziemy w niej typowej dla książkowych wydań przytłaczającej liczby dat, czy śledzenia wydarzeń z życia – autorka wyraźnie porzuca konwencjonalną formę na rzecz zdecydowanie lżejszego stylu, znajdując balans pomiędzy historyczną dokładnością, a perspektywą prawdziwego otaku, dorzucając przy tym garść anegdotek pozyskanych m.in. z trzech wywiadów przeprowadzonych personalnie z Hayao Miyazakim.

Chociaż na polskim rynku wydawniczym znajdziemy kilka pozycji poświęconych kultowej wytwórni anime z Kraju Kwitnącej Wiśni, jak niedostępna już „Studio Ghibli. Miejsce filmu animowanego w japońskiej kulturze”, czy wydania dość niedawno „Ghiblioteka. Nieoficjalny przewodnik po świecie filmów studia Ghibli”, to żadna z nich nie eksploruje w wyczerpujący sposób sylwetki jej najsłynniejszego twórcy, a to dlatego, że postać Hayao Miyazakiego jest jednostką niezwykle skomplikowaną i pełną sprzeczności – fascynuje go lotnictwo, ale sam panicznie boi się latać, jest przeciwnikiem konfliktów zbrojnych, choć w jego produkcjach bohaterowie toczą nieustanne wojny. Biografia Susan Napier „Miyazaki. Świat w animacji” wypełnia tę lukę, kreśląc z każdą kolejną stroną obraz „japońskiego Disneya” z wszystkimi jego wadami i zaletami – z jednej strony perfekcjonisty w każdym centymetrze i krewkiego pracoholika, a z drugiej niepoprawnego marzyciela i obdarzonego ogromną wrażliwością na otaczające piękno artysty: dwa oblicza, które uzupełniają się wzajemnie, niczym yin i yang.

Sztuka Miyazakiego wyrosła częściowo na gruzach drugiej wojny światowej. Geniusz artystyczny rozwija pod wpływem wielu czynników – rodziny, dzieciństwa, edukacji, kultury. Dodatkowym elementem może być niewątpliwie trauma: rany psychiczne, które się nie goją.

Kilka słów o samym wydaniu – książka „Miyazaki. Świat w animacji” została wydana przez markę Bo.wiem, czyli Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, które skierowane jest do czytelnika poszukującego pogłębionych reportaży, mądrych poradników, dobrze napisanych publikacji popularnonaukowych i nieoczywistych literackich podróży. Biografia Miyazakiego zawiera 320 stron o wymiarach 15,5 x 23,5 x 2,5 cm i ukazała się w miękkiej oprawie ze skrzydełkami z okładką znaną z oryginalnego wydania z 2018 roku zainspirowaną jednym z najbardziej charakterystycznych motywów studia: kłębiastych chmur na tle błękitnego nieba. Oprócz samego tekstu pisanego w ramach odniesień znajdziemy też wiele realnych lokacji, które posłużyły za źródło natchnienia dla rysunkowych historii oraz garść kadrów z filmów animowanych zarówno z katalogu Ghibli, jak i z innych japońskich wytwórni (w tym m.in. Toei Animation, Toho, czy Topcraft) utrzymanych w czarno-białej tonacji i z odpowiednimi podpisami dla właściwego kontekstu i umiejscowienia ich na osi czasu.

Recenzja powstała dzięki współpracy z wydawnictwem Bo.wiem.