A mury runą… (Diabły)               

Ponad pół wieku temu „Diabły” Kena Russella oburzały i prowokowały. Dziś, kiedy film powraca na wielki ekran, okazuje się, że nie tylko nie stracił swojej siły, ale być może stał się jeszcze bardziej aktualny. Zmienił się bowiem świat, a wraz z nim nasze spojrzenie na dzieło, którego przesłanie wykracza daleko poza religijne i obyczajowe skandale.

Kiedy w 1971 roku Ken Russell nakręcił „Diabły”, stworzył jeden z najbardziej kontrowersyjnych filmów w historii kina. Obraz zakazywano w wielu krajach, poddawano cenzurze i ograniczano jego dystrybucję. Największe oburzenie budziło połączenie religii z seksualnością, przemocą i torturami. Sceny zbiorowej histerii, erotycznych uniesień zakonnic czy okrucieństw dokonywanych w imię wiary sprawiły, że film na długie lata zyskał opinię dzieła obrazoburczego, wymierzonego przede wszystkim w Kościół katolicki.

Dziś, po ponad pięćdziesięciu latach, mamy okazję spojrzeć na niego z innej perspektywy. „Diabły” nie są bowiem jedynie ciekawostką z historii kina ani świadectwem artystycznej prowokacji charakterystycznej dla swoich czasów. Film pozostaje równie mocny jak w chwili premiery. Śmiem nawet twierdzić, że współcześnie jego oddziaływanie jest jeszcze silniejsze. Uwolnieni od części dawnych obyczajowych kontrowersji możemy wyraźniej dostrzec mechanizmy społeczne i polityczne przedstawione przez Russella już ponad pół wieku temu.

Akcja filmu rozgrywa się w XVII-wiecznej Francji, w okresie konfliktów politycznych i religijnych między katolikami a protestantami. Kardynał Richelieu dąży do umocnienia władzy centralnej i podporządkowania jej poszczególnych miast, między innymi poprzez burzenie murów obronnych. Jednym z takich miejsc jest Loudun, którego mieszkańcy potrafili wypracować model względnie pokojowego współistnienia przedstawicieli obu wyznań. W rzeczywistości naznaczonej religijnymi prześladowaniami stanowi ono swoistą enklawę tolerancji i niezależności.

Na straży tej niezależności stoi ksiądz Urbain Grandier, człowiek daleki od ideału. Kochliwy, uwikłany w romanse, nie zawsze uczciwy wobec kobiet, z którymi nawiązuje relacje. Jednocześnie głęboko wierzący, oddany lokalnej społeczności i gotowy bronić jej praw. Gdy pojawia się plan zburzenia murów Loudun, Grandier sprzeciwia się decyzji władz, powołując się na królewskie gwarancje zachowania miejskich fortyfikacji. Aby przełamać opór, przeciwnicy duchownego wykorzystują oskarżenia o opętanie zakonnic z miejscowego klasztoru. Rozpoczyna się proces będący w istocie polityczną farsą a religijna histeria, tortury i manipulacje psychologiczne stają się narzędziami eliminacji niewygodnego człowieka. Grandier zostaje ostatecznie spalony na stosie.

To właśnie w tej historii dostrzegam dziś największą siłę filmu Russella. Nie jest to wyłącznie krytyka Kościoła katolickiego ani próba obrażania uczuć religijnych poprzez zestawianie sacrum z seksualnością i przemocą. Z perspektywy współczesnego widza cała religijna otoczka wydarzeń może stać się swoistą scenografią znacznie bardziej uniwersalnego dramatu. Opowieści o manipulowaniu społeczeństwem, wykorzystywaniu jego przekonań i lęków oraz niebezpieczeństwach wynikających z radykalizacji poglądów.

Wystarczy odpowiednio ukierunkować zbiorowe emocje, wskazać wroga, nadać działaniom pozory moralnej słuszności i przekonać ludzi, że uczestniczą w czymś koniecznym, a nawet szlachetnym. Wówczas przemoc może stać się sprawiedliwością, okrucieństwo obowiązkiem, a eliminacja przeciwnika działaniem na rzecz wspólnego dobra. Najbardziej przerażające jest to, że raz uruchomiony mechanizm zaczyna funkcjonować niemal samodzielnie. Kolejne granice zostają przekroczone, głosy rozsądku tracą znaczenie, a wszelkie próby sprzeciwu traktowane są jak zdrada. Podobnie jak w rewolucjach, które ostatecznie zaczynają pożerać własne dzieci, ideologia stopniowo wymyka się spod kontroli tych, początkowo wierzących w jej słuszność.

Trudno nie dostrzec w tym analogii do współczesności. Żyjemy w czasach olbrzymiej polaryzacji politycznej, narastających podziałów społecznych i radykalizacji poglądów. Obserwujemy rozwój ruchów skrajnych, szczególnie widocznych dziś na prawicy, choć sam mechanizm ideologicznego zaślepienia nie jest przypisany do jednej orientacji politycznej. Wystarczy spojrzeć, jak łatwo przekonania zamieniają się w narzędzie wykluczenia, jak szybko przeciwnik polityczny staje się wrogiem, a możliwość porozumienia ustępuje potrzebie całkowitego zwycięstwa. Russell pokazuje ten proces z przerażającą konsekwencją. W jego filmie nie ma już miejsca na argumenty, gdy zbiorowa histeria osiąga odpowiednią temperaturę. Nawet najbardziej racjonalny głos nie jest w stanie zatrzymać rozpędzonej machiny.

Szczególnie interesująca wydaje mi się w tym kontekście symbolika murów Loudun. Z pozoru stanowią jedynie element historycznego konfliktu między miastem a dążącą do centralizacji władzą. W rzeczywistości ich znaczenie wykracza daleko poza funkcję obronną. Monumentalne, niemal nieskazitelnie białe mury nadają miastu charakter przestrzeni umownej, nieco teatralnej, oderwanej od historycznego realizmu. Biel może również symbolizować niewinność mieszkańców oraz idei pokojowego współistnienia, reprezentowanej przez tę niewielką społeczność. Fortyfikacje stają się symbolem niezależności, sprawczości i prawa do samostanowienia. Chronią przestrzeń, w której ludzie o odmiennych przekonaniach potrafią funkcjonować obok siebie, bez konieczności wzajemnego prześladowania.

Nietrudno wyobrazić sobie współczesne odpowiedniki tych murów. Mogą nimi być wolność słowa, niezależność myślenia, tolerancja wobec odmienności czy prawo do własnych przekonań. Wszystko to, co pozwala społeczeństwu zachować autonomię wobec narzucanej mu ideologii. Zburzenie murów Loudun staje się więc nie tylko politycznym zwycięstwem Richelieu, ale przede wszystkim symbolicznym zniszczeniem przestrzeni wolności. Russell pokazuje, jak krucha może okazać się każda enklawa niezależnego myślenia w konfrontacji z radykalizmem i władzą przekonaną o własnej nieomylności. Nie trzeba przecież fizycznie burzyć murów, aby pozbawić społeczeństwo wolności. Wystarczy stopniowo niszczyć wartości stanowiące jej fundament.

Warto również zwrócić uwagę na samego Grandiera, którego postać stanowi istotny argument przeciwko traktowaniu „Diabłów” wyłącznie jako antykatolickiego pamfletu. Główny bohater pozostaje przecież duchownym, podobnie jak wielu jego przeciwników. Nie jest jednak człowiekiem nieskazitelnym. Ulega słabościom, popełnia błędy, krzywdzi innych. Russell nie próbuje uczynić z niego świętego. Grandier jest jednak człowiekiem głęboko wierzącym, szczerze oddanym swojej religii i kapłańskiemu powołaniu. Jego osobiste grzechy nie przekreślają autentyczności wiary, stanowiącej fundament najważniejszych decyzji.

Jedna ze scen szczególnie dobrze pokazuje tę dwoistość. Wezwany do umierającej na zarazę kobiety, Grandier bez chwili wahania udaje się udzielić jej ostatniego namaszczenia. Nie okazuje obrzydzenia ani strachu przed chorobą stanowiącą dla innych śmiertelne zagrożenie. W tym momencie nie mają znaczenia jego osobiste słabości czy popełnione błędy. Liczy się człowiek potrzebujący pomocy i duchowny wypełniający swoją powinność. Nie jest to gest kogoś jedynie odgrywającego rolę kapłana, lecz człowieka traktującego własną wiarę z pełną powagą.

Podobnie dzieje się w obliczu politycznego terroru. Grandier nie rezygnuje z obrony miasta, nie wyrzeka się własnych przekonań i nie godzi się na kłamstwo, nawet gdy oznacza to dla niego śmierć. Pokazuje tym samym, że moralność człowieka nie musi wynikać z jego doskonałości. Można błądzić, ulegać słabościom, podejmować złe decyzje, a mimo wszystko w najważniejszym momencie zachować się uczciwie.

To niezwykle istotne również w kontekście religijnej wymowy filmu. Russell przedstawia bowiem dwie odmienne postawy ludzi funkcjonujących w obrębie tej samej wiary. Z jednej strony religię wykorzystywaną jako narzędzie władzy, przemocy i manipulacji, z drugiej człowieka potrafiącego pomimo własnych grzechów odnaleźć w niej podstawę moralnej odpowiedzialności. Trudno więc uznać „Diabły” za prosty atak na katolicyzm. Film pokazuje raczej, że nawet w obrębie tych samych przekonań można odnaleźć zarówno drogę do fanatyzmu, jak i do przyzwoitości. Ostatecznie nie chodzi przecież o samą religię, lecz o to, co człowiek postanawia z nią zrobić.

Motyw zarazy nabiera w tym kontekście dodatkowego znaczenia. Choroba trawiąca społeczeństwo Loudun przypomina o kruchości ludzkiego życia, wobec której polityczne ambicje, ideologie i światopoglądowe spory zaczynają wyglądać inaczej. Ludzie poświęcają ogromną energię na wzajemne zwalczanie się i podporządkowywanie sobie innych, podczas gdy ich życie pozostaje niezwykle kruche i ulotne. Być może zabrzmi to naiwnie, ale właśnie ta świadomość przemijania powinna skłaniać nas raczej do szukania porozumienia niż kolejnych powodów do nienawiści. Do zwykłej ludzkiej przyzwoitości, niewymagającej ani wielkich ideologii, ani moralnej doskonałości.

Nie sposób jednak mówić o powrocie „Diabłów” na ekrany bez przypomnienia o ich niezwykłej wartości artystycznej. Ken Russell stworzył dzieło wybitne również pod względem czysto filmowym. Ekspresyjna reżyseria, sugestywne obrazy, muzyka i dźwięk budują świat, którego siła oddziaływania pozostaje imponująca mimo upływu lat. Szczególne znaczenie ma wspomniana już scenografia, daleka od historycznego realizmu. Monumentalne przestrzenie miasta i wnętrza klasztoru mają w sobie coś teatralnego, momentami niemal abstrakcyjnego. Nie jest to jednak wyłącznie zabieg estetyczny. Scenografia aktywnie uczestniczy w opowiadaniu historii, nadając przestrzeni dodatkowe znaczenia i wzmacniając konflikt między niezależnością a podporządkowaniem.

Pod pewnymi względami „Diabły” przywodzą mi na myśl inne wybitne dzieło kina historycznego, „Oto jest głowa zdrajcy” Freda Zinnemanna. Tam również konflikt polityczny i religijny staje się pretekstem do opowiedzenia o wierności własnym przekonaniom oraz moralnej odpowiedzialności jednostki wobec władzy. Oba filmy, choć tak odmienne formalnie, pokazują, jak wielką siłę może mieć kino historyczne, gdy przestaje być jedynie rekonstrukcją przeszłości.

Na szczególne uznanie zasługuje również aktorstwo. Oliver Reed w roli Grandiera tworzy kreację niezwykle intensywną, pełną sprzeczności i emocjonalnej siły. Współczesna publiczność może pamiętać go przede wszystkim z jednej z ostatnich ról, czyli Proxima w „Gladiatorze” Ridleya Scotta. Tymczasem „Diabły” przypominają, jak wybitnym aktorem był Reed i jak niezwykłą charyzmą potrafił obdarzyć swoich bohaterów. Równie imponująca jest Vanessa Redgrave w roli siostry Jeanne, przełożonej klasztoru. Jej kreacja stanowi jeden z najbardziej niepokojących elementów filmu.

Przez wiele lat film Russella funkcjonował w różnych wersjach, często poddawanych cenzurze i pozbawianych najbardziej kontrowersyjnych scen. W Polsce przez długi czas pozostawał trudno dostępny, a szersza publiczność mogła zapoznać się z nim dopiero po przemianach ustrojowych, przede wszystkim dzięki emisjom telewizyjnym. Dlatego jego powrót na wielki ekran, w odrestaurowanej wersji, jest wydarzeniem szczególnie istotnym. Możliwość zobaczenia filmu w wysokiej jakości obrazu i dźwięku pozwala w pełni docenić jego stronę wizualną, aktorstwo i reżyserską konsekwencję. To doświadczenie prawdziwego kina, w którym forma nie jest jedynie dodatkiem do opowieści, lecz jednym z najważniejszych narzędzi budowania jej znaczenia.

Nie chciałbym jednak traktować tego powrotu wyłącznie jako okazji do przypomnienia jednego z najgłośniejszych skandali w historii kinematografii. Znacznie ważniejsza wydaje mi się możliwość ponownego odczytania filmu. Z perspektywy współczesności okazuje się przerażająco aktualny. „Diabły” pokazują, jak łatwo zniszczyć wspólnotę, wykorzystując jej lęki, przekonania i uprzedzenia. Jak szybko można doprowadzić do sytuacji, w której głosy rozsądku przestają mieć znaczenie, a radykalizm staje się obowiązującą normą. Przypominają również, że wolność i zdolność do porozumienia są wartościami niezwykle kruchymi.

Ponad pół wieku temu „Diabły” szokowały przede wszystkim tym, co pokazywały. Dzisiaj mogą przerażać znacznie bardziej tym, jak wiele z przedstawionych mechanizmów nadal rozpoznajemy w otaczającym nas świecie. I być może właśnie dlatego, spośród wszystkich obrazów religijnej histerii, przemocy i okrucieństwa, najbardziej przejmujący pozostaje ten, w którym niedoskonały człowiek, nie bacząc na własne bezpieczeństwo, idzie pomóc drugiemu. Bo ostatecznie, niezależnie od wyznawanych przekonań, to właśnie zwykła ludzka przyzwoitość okazuje się wartością najtrudniejszą do obrony.