Nie tylko Grunwald (Atlas najważniejszych bitew polskich)

„Najwyższą sztuką wojenną jest pokonać przeciwnika bez walki” – głosi jedna z najsłynniejszych myśli przypisywanych Sun Tzu, starożytnemu chińskiemu strategowi i autorowi „Sztuki wojny”. Historia pokazuje jednak, że nie każdego starcia da się uniknąć. Na przestrzeni ponad tysiąca lat dziejów Polski stoczono ich niezliczoną liczbę – od niewielkich lokalnych potyczek po wielkie bitwy, których znaczenie wykraczało daleko poza granice kraju i które, zdaniem wielu historyków, wpływały na losy całej Europy. Wszystkie warto lepiej poznać – nie tylko po to, by zapamiętać daty, nazwiska dowódców i wynik starcia, lecz także, by zrozumieć, jak decyzje podejmowane na polu bitwy wpływały na bieg historii.

Już samo to uświadamia, że Robert Tocha podjął się niełatwego zadania. Jego „Atlas najważniejszych bitew polskich” z założenia opiera się przecież na pewnej dozie subiektywizmu – bo które starcia rzeczywiście zasługują na miano „najważniejszych”? Jak opowiadać o bitwach, nie pomijając istotnych szczegółów wojskowych, zagadnień taktycznych i strategicznych, a jednocześnie zachować styl przystępny dla czytelnika niezaznajomionego z arkanami wojennego rzemiosła? Pogodzenie tych dwóch perspektyw – historycznej rzetelności i popularnonaukowej przystępności – stanowi być może największe wyzwanie tego rodzaju publikacji.

Bitwa to klęska dyplomacji – triumf siły i agresji nad słowem oraz rozumem. Oznacza niezdolność do rozwiązania konfliktu w sposób korzystny dla obu stron. Tak myślimy dziś, uznając agresję za najgorszy z możliwych wyborów.

Zanim jednak przejdę do kwestii merytorycznych, warto zatrzymać się przy tym, co stanowi niewątpliwą zaletę książki – jej oprawie graficznej. Dobre wrażenie robi już sama forma wydania – twarda i elegancka okładka, na której widnieje złocony tytuł. To prawdziwa przyjemność trzymać tę książkę w ręku! Pierwsze otwarcie i pobieżne przejrzenie zawartości przekonuje, że mamy do czynienia z bogato ilustrowaną i bardzo starannie zaprojektowaną publikacją. Dwukolumnowy układ tekstu, stonowana kolorystyka utrzymana głównie w odcieniach zieleni, liczne reprodukcje obrazów, rycin i portretów, a także dodatkowe elementy graficzne – ramki, tła, zestawienia i schematy – sprawiają, że kolejne rozdziały są czytelne i atrakcyjne wizualnie. Co ważne, ilustracje nie pełnią wyłącznie funkcji ozdobnej, lecz dobrze współgrają z tekstem i pomagają osadzić opisywane wydarzenia w realiach epoki.

„Atlas” zawiera omówienie 33 uporządkowanych chronologicznie starć z udziałem polskiego oręża – od bitwy pod Cedynią w 972 roku po bitwę pod Monte Cassino w 1944 roku. Wśród wydarzeń wybranych przez autora znalazły się zarówno te powszechnie znane, jak obrona Głogowa czy bitwy pod Grunwaldem, Kircholmem i Wiedniem, jak i starcia znacznie rzadziej obecne w szkolnej edukacji historycznej – choćby bitwa nad Sprewą, wyprawa mołdawska czy bitwa pod Kliszowem. Taki dobór materiału sprawia, że książka nie ogranicza się jedynie do najbardziej rozpoznawalnych momentów polskiej historii wojskowości, lecz pozwala także zwrócić uwagę na wydarzenia mniej oczywiste, ale równie istotne dla zrozumienia szerszego kontekstu.

Omówienie każdej z bitew autor rozpoczyna od czytelnej tabeli, w której przedstawia najważniejsze informacje: strony konfliktu, liczebność wojsk, poniesione straty oraz rezultat starcia. Zasadniczą część opisu dzieli natomiast na trzy wyraźnie wyodrębnione części. W pierwszej kreśli sytuację polityczną poprzedzającą bitwę, w drugiej przedstawia jej przebieg, a w trzeciej omawia znaczenie i skutki starcia. Taki układ treści oraz konsekwencja, z jaką autor stosuje go w kolejnych rozdziałach, stanowią spory walor książki. Czytelnik nie ma poczucia chaosu, a przy tym łatwo dostrzega, że każda bitwa była nie tylko samym starciem wojsk, lecz także rezultatem nieraz bardzo złożonej sytuacji politycznej, wcześniejszych napięć, sojuszy i zabiegów dyplomatycznych. Dzięki temu publikacja nie sprowadza historii wojskowości wyłącznie do przebiegu walki. Między głównymi opisami znalazło się też miejsce na sylwetki władców i dowódców, charakterystykę formacji wojskowych, uzbrojenia oraz rozmaite ciekawostki (np. na temat listu Augustyna Kordeckiego do szwedzkiego władcy). Bogactwo tych dodatków jest naprawdę imponujące.

Ciekawym pomysłem jest również końcowa część książki, w której autor odchodzi od wcześniejszego schematu i omawia udział polskich sił zbrojnych w konfliktach oraz operacjach prowadzonych w ramach misji ONZ i NATO. Fragment ten wyraźnie różni się od zasadniczej części publikacji, ale jednocześnie nadaje jej pewną ciągłość – prowadzi narrację od dawnych bitew aż po współczesne formy zaangażowania militarnego Polski. „Atlas” nie zamyka więc historii polskiego oręża w przeszłości, lecz zwraca uwagę także na zmieniający się charakter konfliktów zbrojnych i wyzwania stojące przed Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej.

Robert Tocha nie skupia się nadmiernie na szczegółach taktycznych poszczególnych bitew. Ma to swoje uzasadnienie w popularnonaukowej formule książki, jednak opisy przebiegu starć nierzadko pozostawiają pewien niedosyt. Jeszcze bardziej odczuwalny jest brak map przedstawiających miejsca bitew oraz planów pokazujących rozmieszczenie i ruchy wojsk. Tylko w przypadku kilku starć autor zdecydował się zamieścić schematyczne mapy ukazujące przebieg walk, uszykowania oddziałów czy fortyfikacji polowych. Wielka szkoda, ponieważ właśnie w publikacji noszącej tytuł „Atlas najważniejszych bitew polskich” tego rodzaju materiały wydają się czymś więcej niż tylko mile widzianym dodatkiem. Nie tylko ułatwiłyby zrozumienie przebiegu opisywanych wydarzeń, ale też znakomicie uzupełniłyby bogatą warstwę ilustracyjną książki.

Dobór opisanych starć wydaje się właściwy i dobrze przemyślany. Przy ograniczeniu materiału do 33 bitew pewne pominięcia były oczywiście nieuniknione, zastanawiam się jednak, czy w opracowaniu nie powinno znaleźć się jeszcze kilka innych bitew – m.in. nad Niemnem z 1920 roku czy obrona Wizny z września 1939 roku. Ta pierwsza była jednym z kluczowych starć wojny polsko-bolszewickiej, ponieważ przypieczętowała sukces po bitwie warszawskiej i zmusiła Armię Czerwoną do dalszego odwrotu. Z kolei Wizna, określana mianem „polskich Termopil”, choć nie należała do starć przesądzających o losach całej kampanii, na trwałe zapisała się w pamięci historycznej jako symbol walki prowadzonej mimo ogromnej przewagi przeciwnika. Przykładów pominiętych bitew można oczywiście mnożyć, podobnie jak argumentów przemawiających za uznaniem ich za „najważniejsze”. Nie zmienia to jednak faktu, że przy tak szerokim materiale historycznym każdy wybór może budzić dyskusje.

Docenić należy natomiast staranność Roberta Tochy w doborze i wykorzystaniu materiału źródłowego. Autor często wplata w narrację relacje kronikarzy, dowódców oraz innych uczestników opisywanych wydarzeń, dzięki czemu tekst zyskuje większą wiarygodność i pozwala spojrzeć na bitwy także oczami ich świadków. O solidnym zapleczu źródłowym publikacji świadczą zamieszczone na końcu książki przypisy i bibliografia. Pod tym względem „Atlas” wykracza nawet nieco poza to, czego można by oczekiwać od opracowania o charakterze popularnonaukowym.

W niniejszej książce Autor nie chce afirmować przemocy. Pragnie pokazać dzieje polskiego oręża, gdy walka miała cel, gdy nie była przemocą dla samej przemocy, a jednym z języków dyplomacji – i służyła osiągnięciu założonego celu.

„Atlas najważniejszych bitew polskich” to nie jedyna tego rodzaju książka w dorobku Roberta Tochy. Równolegle ukazał się „Atlas insygniów władzy w Rzeczypospolitej”, również nakładem Wydawnictwa SBM i utrzymany w podobnej stylistyce. Warto byłoby uczynić z tych publikacji początek większej serii, bo historia Polski obfituje w tematy, które aż proszą się o podobne, bogato ilustrowane opracowania – od najważniejszych twierdz i zamków, przez dzieje polskiego oręża i munduru, po symbole państwowe czy wielkie kampanie wojenne. Taka seria mogłaby z powodzeniem łączyć walor albumowy z rzetelną popularyzacją historii, a przy tym przypominać, że przeszłość najlepiej poznaje się nie przez suche wyliczenie dat, lecz przez ludzi, miejsca, przedmioty i wydarzenia, które nadają jej konkretny kształt.

„Atlas najważniejszych bitew polskich” to książka potrzebna, bo porządkuje rozległy materiał historyczny. Udowadnia też, że o historii można opowiadać przystępnie, efektownie i z szacunkiem dla jej złożoności. A może przede wszystkim przypomina, że bitwy są interesujące nie dlatego, że kończą się zwycięstwem albo klęską, lecz dlatego, że za każdym razem odsłaniają coś więcej – ambicje władców, błędy dowódców i cenę politycznych decyzji.

Recenzja powstała dzięki współpracy z Wydawnictwem SBM. Książkę „Atlas najważniejszych bitew polskich” można zakupić pod tym linkiem.