Trzy próby (Labirynt fauna)

Noc. Mgła snuje się między drzewami. Samotna dziewczynka zbliża się do kamiennego labiryntu. W bladym świetle księżyca wyłania się przed nią tajemnicza brama, a zdobiące ją niepokojące płaskorzeźby zdają się strzec wejścia do zapomnianego świata. Dokąd dotrze? Czy się zgubi? A może właśnie tutaj odnajdzie drogę?

Dwadzieścia lat temu Guillermo del Toro stworzył film, w którym baśń splata się z okrutną rzeczywistością. Dziś, oglądając ponownie „Labirynt fauna”, trudno uwierzyć, że od premiery minęły aż dwie dekady! Obraz nie zestarzał się ani pod względem języka filmowego, ani ogromnej wizualnej wyobraźni. Nadal fascynuje i niepokoi, wywierając równie mocne wrażenie na widzu jak w dniu swojej premiery. To dzieło potwierdziło talent meksykańskiego reżysera, niewątpliwie zakochanego w kinie, jego historii i możliwościach. Najpełniej wypowiada się on w świecie realizmu magicznego, gdzie fantastyka przenika codzienność, stając się autorskim sposobem opowiadania o ludzkich emocjach. Potwierdził to później „Kształtem wody”, nagrodzonym jeszcze hojniej niż „Labirynt fauna”. Szczerze mówiąc, porównując oba filmy, trudno oprzeć się wrażeniu, że jest to pewna niesprawiedliwość wobec wcześniejszego dzieła.

Po premierze filmu wielu recenzentów określało „Labirynt fauna” mianem „mrocznej baśni dla dorosłych”. Jest w tym pewna sprzeczność wynikająca najprawdopodobniej ze współczesnego postrzegania baśni, często utożsamianej z łagodnymi opowieściami znanymi z animacji Disneya. Tymczasem baśnie od zawsze pełne były okrucieństwa, przemocy i śmierci. Jak inaczej traktować Babę Jagę próbującą upiec dzieci czy zamarznięte dziecko handlujące zapałkami? Te opowieści miały nie tylko bawić, lecz również ostrzegać, oswajać lęki i przekazywać określone postawy moralne. „Labirynt fauna” nie jest więc szczególnie mroczną odmianą baśni. Jest po prostu… baśnią, ze wszystkimi konsekwencjami tej konwencji. Nieprzypadkowo bohaterami takich opowieści często bywają dzieci. Ich wrażliwość pozwala przecież dostrzegać rzeczy niedostępne dorosłym. Baśniowa konwencja usprawiedliwia również obecność postaci o wyraźnie zarysowanych cechach, czasami ocierających się o „jednowymiarowość”. Del Toro ma do tego wyraźną skłonność. W późniejszym „Kształcie wody” stworzył antagonistę niemal bliźniaczego wobec kapitana Vidala z „Labiryntu fauna”. Obaj reprezentują podobny rodzaj bezwzględnej władzy, przemocy i pogardy wobec słabszych. Pewną paralelę odnajdujemy także w niemej bohaterce „Kształtu wody”, zachowującej coś z dziecięcego spojrzenia na otoczenie.

Akcja „Labiryntu fauna” rozgrywa się w Hiszpanii w 1944 roku, pięć lat po zakończeniu wojny domowej. Krajem rządzi okrutna dyktatura generała Franco, jednak w górach wciąż działają republikańscy partyzanci, kontynuujący zbrojny opór przeciw reżimowi. Poznajemy Ofelię, podróżującą z ciężarną matką do starego młyna, gdzie stacjonuje oddział wojskowy dowodzony przez kapitana Vidala (jej nowego ojczyma). Jest on człowiekiem bezwzględnym, okrutnym i pozbawionym empatii. W otoczeniu młyna dziewczynka odkrywa ruiny tajemniczego, kamiennego labiryntu. Coś ją do niego przyciąga, nie pozwala o nim zapomnieć.

Pewnej nocy wkracza w krainę baśni. Wróżka, początkowo przypominająca owada, prowadzi ją w głąb labiryntu zamieszkanego przez wiekowego fauna. Magiczne stworzenie oznajmia jej, że jest zaginioną księżniczką podziemnego królestwa. Aby do niego powrócić, musi wykonać trzy zadania. Tymczasem kapitan prowadzi brutalną walkę z partyzantami, a pracujący w młynie lekarz i służąca Mercedes potajemnie wspierają przeciwników reżimu. Dwie pozornie odrębne historie zaczynają się przenikać.

Jedno z ważniejszych pytań dotyczących interpretacji filmu wiąże się z istnieniem magii. Czy świat Ofelii istnieje naprawdę? W końcu objawia się przede wszystkim wtedy, gdy dziewczynka jest jego uczestniczką. Kiedy pojawiają się dorośli, magia po prostu znika. Można więc uznać, że fantastyka stanowi wytwór dziecięcej wyobraźni, próbę poradzenia sobie z traumą i rzeczywistością, której Ofelia nie potrafi zaakceptować. Dziewczynka kocha baśnie. Czyta je podczas podróży, a matka zwraca nawet uwagę na liczbę zabranych przez nią książek. To one dostarczają jej języka pozwalającego uporządkować otaczający chaos.

Pierwsze magiczne zjawisko pojawia się już w drodze do młyna, kiedy zbliża się nieuchronne spotkanie z nowym ojczymem i perspektywa życia w obcym, nieprzyjaznym miejscu. Fantastyka staje się więc obietnicą innej rzeczywistości, w której wszystko może odzyskać sens albo chociaż życie stanie się łatwiejsze.

Trzy próby Ofelii, którym poddaje ją faun, można odczytać zarówno jako baśniowe odbicie sytuacji politycznej Hiszpanii, jak i moralnych dylematów ludzi żyjących pod rządami totalitarnego systemu. Jednocześnie układają się one w historię dojrzewania dziewczynki do samodzielnych decyzji. Pierwsza próba polega na pokonaniu olbrzymiej ropuchy, zamieszkującej korzenie starego drzewa i wysysającej z niego życiodajne soki. Drzewo można potraktować jako symbol Hiszpanii, a pasożytującego na nim potwora jako obraz faszyzmu niszczącego państwo od środka. Aby dostać się do wnętrza drzewa i odzyskać połknięty przez ropuchę klucz, Ofelia musi zdjąć piękną sukienkę, uszytą specjalnie dla niej. Stawkę podbija fakt, że miała zrobić dobre wrażenie na uczestnikach uroczystej kolacji, a przede wszystkim na surowym ojczymie. Wejście do wnętrza drzewa wymaga zanurzenia się w błocie. Ofelia posługuje się podstępem, karmiąc stworzenie trzema magicznymi kamieniami. Potwór ginie wskutek własnej żarłoczności. Dziewczynka wychodzi zwycięsko, choć brudna, pozbawiona niewinnej elegancji, z jaką przystępowała do zadania.

To interesująca metafora walki ze złem. Pokonanie potwora wymaga odwagi i podstępu. Nie można wyjść z takiej konfrontacji całkowicie czystym. Wymaga też pozbycia się krępującego „kostiumu”. Ropucha zostaje przy tym pokonana przez własny apetyt. Zło ginie od wewnątrz, pokonane własną bronią. Co istotne, Ofelia nie wymyśla sposobu pokonania potwora. Otrzymuje instrukcję od fauna i posłusznie ją wykonuje.

Druga próba prowadzi dziewczynkę do tajemniczej komnaty, gdzie przy stole zastawionym wspaniałymi potrawami siedzi przerażający Bladoskóry, stworzenie z oczami umieszczonymi w dłoniach. Ofelia ma odzyskać ukryty sztylet, ale jest wyraźnie ostrzeżona, że nie wolno jej dotykać jedzenia. Kiedy zjada kilka winogron, potwór budzi się i rozpoczyna pościg. Giną dwie towarzyszące jej wróżki, a dziewczynka ledwo uchodzi z życiem.

Stół pełen dóbr można odczytać jako symbol wszystkiego, co pozostaje niedostępne dla zwykłych ludzi: wolności, dostatku, przywilejów i możliwości decydowania o własnym losie. Dopóki człowiek pozostaje posłuszny, potwór trwa nieruchomo. Wystarczy naruszyć zakaz, aby uruchomić bezwzględny mechanizm kary.

Scena w oczywisty sposób przywołuje również biblijny motyw owocu z drzewa poznania dobra i zła, symbol wolności wyboru i jej konsekwencji. Ofelia mogłaby przecież wykonać zadanie bez konfrontacji z Bladoskórym, musiałaby jednak wyrzec się dóbr pozostających dosłownie na wyciągnięcie ręki. Wybiera inaczej, świadomie przekraczając granicę. W pierwszej próbie posłusznie wykonywała polecenie. Teraz łamie zakaz, kierując się własnym pragnieniem. Korzysta z wolności wyboru, ale cenę płacą również niewinne wróżki.

Najważniejsza jest jednak trzecia próba. Po śmierci matki Ofelia przynosi do labiryntu nowo narodzonego brata. Faun żąda kilku kropli jego krwi, twierdząc, że są one niezbędne do otwarcia portalu. Zapewnia, że dziecku nic się nie stanie, wystarczy niewielkie ukłucie. Dziewczynka jednak odmawia.

Czy wolno poświęcić niewinnego człowieka, nawet jeśli ma to prowadzić do wielkiego dobra? Czy można szafować cudzym życiem w imię własnego szczęścia lub wyższego celu? W końcu łatwo można usprawiedliwić taki czyn, przekonując samego siebie, że przecież chodzi tylko o kilka kropli krwi.

Ofelia wybiera ochronę brata, nawet za cenę utraty szansy na powrót do wymarzonego królestwa. Chwilę później zostaje zastrzelona przez Vidala. Okazuje się jednak, że właśnie odmowa poświęcenia niewinnego dziecka stanowiła ostateczną próbę. To jej własna krew otwiera magiczny portal. Zwycięstwo moralne okazuje się zarazem tragiczną wygraną.

Trzy próby tworzą więc historię dojrzewania do samodzielności moralnej. Od posłuszeństwa, przez nieposłuszeństwo wynikające z pragnienia, aż po sprzeciw podyktowany sumieniem. Del Toro nie przedstawia buntu jako wartości samej w sobie. Znaczenie ma jego motywacja. Ofelia otrzymuje zadania od istoty, której ufa i która obiecuje jej szczęście, ale wymaga też od niej dokonywania wyborów. Ostatecznie zasługuje na nagrodę właśnie dlatego, że potrafi sprzeciwić się również faunowi.

Baśniowe próby znajdują odbicie w wyborach dorosłych bohaterów. Lekarz sprzeciwia się Vidalowi i pozwala umrzeć torturowanemu partyzantowi, zamiast ratować go po to, by można było kontynuować krwawe przesłuchanie. Ma świadomość, że ta decyzja może kosztować go życie. Co się też wydarza. Mercedes ryzykuje, pomagając partyzantom, a kiedy ma możliwość zabicia kapitana w walce, jedynie go okalecza. Oboje stają przed koniecznością wyznaczenia granicy, której nie chcą przekroczyć. Podporządkować się władzy czy pozostać wiernym sumieniu? Czy warto walczyć ze złem za wszelką cenę? Czy powinniśmy zachować swoje człowieczeństwo nawet wobec najgorszego wroga? Baśń i historia nie są tu dwiema odrębnymi opowieściami. Stanowią jedność, tak samo jak ciężar podejmowanych decyzji.

Jest jeszcze jeden wymiar baśni, szczególnie mocno ujawniający się w finale. Baśń jest przecież opowieścią, a stając się jej bohaterem, pozostajemy w ludzkiej pamięci. Ofelia zyskuje takie miejsce, choć płaci za nie najwyższą cenę. Zupełnie inaczej jest z Vidalem. Osaczony przez partyzantów kapitan prosi, aby jego syn dowiedział się, kim był ojciec i w jaki sposób zginął. Pragnie pozostawić po sobie ślad, podobnie jak jego własny ojciec, którego pamięć i legenda stały się dla niego źródłem obsesji. Mercedes oznajmia mu jednak, że chłopiec nie pozna nawet jego imienia. Vidal, przez całe życie podporządkowany potrzebie kontroli, w ostatniej chwili traci władzę również nad własną historią. Ofelia staje się bohaterką baśni, a kapitan zostaje z niej wykreślony. Skazany na zapomnienie.

Powróćmy do pytania o istnienie magii. Czy jest jedynie sposobem poradzenia sobie z traumą i okrucieństwem życia? Tak i… nie. Dorośli próbują wszystko racjonalizować, analizować i wyjaśniać. Ale czy jako widzowie czujemy się lepiej, wiedząc, że świat Ofelii nie istnieje? Czy musimy odbierać jej (i nam) tę odrobinę magii? Tym bardziej że nawet najgłębsza analiza nie wyjaśni działania mandragory ukrytej pod łóżkiem chorej matki ani tego, w jaki sposób dziewczynka wydostała się z zamkniętego pomieszczenia.

W finale Ofelia trafia do podziemnego królestwa, gdzie spotyka zmarłych rodziców, przedstawionych jako król i królowa. Faun nie jest już niepokojącym stworzeniem, lecz przyjaznym przewodnikiem. To niemal wizja obiecanego nieba, w którym dziecko odnajduje wszystko, czego zabrakło mu w rzeczywistym życiu. Jeśli magia istnieje naprawdę, Ofelia zostaje wynagrodzona za moralną odwagę. Jeśli jest jedynie wytworem wyobraźni… pozostaje nam tragiczna historia dziewczynki próbującej w ten sposób poradzić sobie z okrucieństwem dorosłych.

Oba odczytania są możliwe, ale czy naprawdę musimy wybierać tylko jedno? Być może właśnie ta niejednoznaczność stanowi o sile filmu del Toro. Baśnie mają uczyć, oswajać nasze lęki i ostrzegać, ale nie muszą wszystkiego wyjaśniać. To tajemnica daje nadzieję. Baśnie pozwalają również wierzyć, że istnieje coś więcej niż otaczająca nas, często okrutna rzeczywistość. I być może dlatego „Labirynt fauna”, mimo upływu dwudziestu lat, pozostaje filmem równie poruszającym jak w dniu swojej premiery.

Jakub Kossakowski

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *